De spagaat van de kerklieddiscussie

Hieronder een verhaal dat afgelopen vrijdag in Het Katern stond. De spijker wat mij betreft recht op z’n kop!

Neem ff de moeite om het te lezen, als het je tenminste interesseert.

door Peter Sneep

Kerkgangers zingen van alles en het aantal muziekstijlen in de kerk lijkt nog steeds toe te nemen. Gregoriaans, Geneefse psalmen, Johannes de Heer, hoogliturgische gezangen, Huub Oosterhuis, Opwekking, Taizé, Psalmen voor nu. En alsof dat nog niet genoeg is, zingen cantorijen muziek van Bach tot Willem Vogel. Steeds vaker binnen één kerkdienst duiken die verschillende stijlen op. De plaatselijke organist – als die er tenminste nog is – kan dat lang niet altijd allemaal spelen. Hij moet zijn plaats afstaan aan een band of aan iemand die piano speelt. De vraag is of er cantors en organisten zijn die al die genres beheersen en die willen gebruiken in een kerkdienst.
 
Je mag Christiaan Ingelse (59), hoofdorganist van de St.-Janskerk in Gouda, veel vragen over kerkmuziek en alles wat daarmee te maken heeft. Hij heeft uitgesproken ideeën en laat steeds vaker van zich horen. Dit jaar kwam het tweede deel van zijn nieuwe orgellesmethode uit. Twee jaar geleden verscheen van zijn hand een cd met gedurfde bewerkingen van de Geneefse psalmen, waarop hij ook nog eens aanstekelijk samenzang begeleidt. In zijn kerk speelt hij die psalmen graag, evenals de gezangen uit het Liedboek voor de Kerken . Maar als de voorganger een lied uit Opwekking of de Evangelische Liedbundel opgeeft, speelt hij dat ook.
 
,,Je moet je altijd afvragen wat het fundament is waarop de kerkmuziek en het kerk zijn is gebaseerd. Dat fundament is Jezus Christus die voor onze zonden is gestorven aan het kruis en die daarna is opgestaan. Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar dat is niet zo, zeker niet onder veel van mijn collega-kerkmusici. Al die verschillende kerkmuzikale tradities zijn absoluut niet verenigbaar in één persoon. De verschillende tradities zijn welkom in de kerk als ze passen op dat fundament. Heb je dat vastgesteld, dan kun je veel kanten uit en kun je een zinvol gesprek daarover hebben.”
 
De kerk is geen vergaarbak met voor elk wat wils, vindt Ingelse. ,,Principieel gezien kan ik geen traditie noemen die niet in een kerkdienst thuishoort. Hoewel het soms moeilijk is. Liedboekdichter Schulte Nordholt is bepaald geen orthodox christen. Toch heeft hij innige Jezus-liederen prachtig uit het Duits vertaald. Zo zijn er meer dichters te noemen van wie je je afvraagt of ze op het fundament passen. Huub Oosterhuis is daar een bijvoorbeeld van. Zijn lied ‘De Heer heeft mij gezien en onverwacht’ vind ik prachtig en ik weet dat het graag gezongen wordt. Maar het lied ‘Hier wordt een stad gebouwd’ had nooit een plek in het Liedboek moeten krijgen, omdat het inhoudsloos is.”
 
Flutliedjes  
In de Sint-Jan in Gouda, waar Ingelse organist is, kerkt voornamelijk een Gereformeerde bonds-PKN-gemeente. ,,We zingen de Psalmen vooral uit de berijming van 1773, maar we gebruiken ook het Liedboek voor de Kerken . Ook de Evangelische liedbundel wordt gebruikt, evenals Opwekking. De dominee kiest de liederen uit, maar doet dat wel in overleg met mij. Al te jazzy Opwekkingsliederen raad ik vaak af. Dit soort liederen zijn niet altijd geschikt als gemeentezang.” Iemand stuurde Ingelse een krantenknipsel op, waarin een collega-orgenist zei dat hij zich ergert aan kerkdiensten die worden opgeleukt met flutliedjes. ,,Degene die dat zei maakt een denkfout. Opgeleukt werd er in de jaren zeventig, toen werd geprobeerd jongeren vast te houden met combo’s. Dat was een zinkend schip, omdat de kerken waarin dat gebeurde het fundament niet vasthielden. Jongeren die in de Sint-Jan in Gouda vragen om Opwekkingsliederen zijn overtuigde christenen. Ze zijn actief en meelevend en Opwekking maakt deel uit van hun geloofsleven en dus van hun hart. Wie ben ik dat ik zulke liederen uit de kerkdienst ga weren op grond van muzikale argumenten? Laten we goed beseffen dat God naar het hart kijkt en niet naar welk lied we zingen. Aan de andere kant: ik weet dat in gebedsgroepen en Bijbelkringen van de gemeente waar ik bij hoor, vrijwel uitsluitend Opwekking wordt gezongen. Om die eenzijdigheid tegen te gaan, heb ik in het kerkblad aan die groepen een oproep gedaan: zing ook eens een goed gezang uit het Liedboek .”
 
Ingelse heeft de indruk dat de grootste weerstand tegen Opwekkingsliederen afkomstig is uit de vrijzinnige richting, van mensen die zich niet thuis voelen bij wat hij ziet als het fundament van de kerk. ,,Die mensen hebben van goede muziek hun dogma gemaakt. Ik ben er beducht voor dat een muzikale elite zijn hoogontwikkelde muzikale smaak aan de kerk oplegt. Waar staat dat een organist zijn gemeente muzikaal moet opvoeden? Als ik sommigen van mijn collega’s spreek, merk ik dat zij dat hoge niveau nastreven, zonder er rekening mee te houden dat er ook een groenteboer en een slager in de kerk zitten. Ze willen niet eens ‘Ere zij God’ spelen. Ze zorgen voor tweespalt in kerkelijke gemeenten en zorgen zo voor pastorale trauma’s bij kerkenraden.”
 
Hij zit er zelf ook wel eens naast. ,,Met enige tegenzin begeleidde ik het lied ‘Heer, uw licht en uw liefde schijnen’ dat door de predikant werd opgegeven. Toen ik me zat voor te bereiden, dacht ik: wat is dit voor rotlied? Toen ik het tijdens de dienst inzette, met het orgel, bleek dat iedereen het kende. Ik merkte tijdens het zingen: hier gebeurt wat. Na die eerste keer ben ik het lied op de piano gaan spelen die beneden in de kerk staat. Iets soortgelijks gebeurde met het lied ‘Door uw genade, Vader’. Ook dat wordt in de Sint-Jan graag gezongen.”
 
Veel Opwekkingsliederen hebben therapeutische teksten, zo wordt wel eens kritisch opgemerkt. Dat is een gevaar, maar dat is ook de kracht. Overigens geldt dat therapeutische ook voor liedteksten van Huub Oosterhuis en A.F. Troost. ,,Natuurlijk heb ik zelf mijn ontwikkelde smaak”, geeft hij toe. ,,Als ik alleen nog maar Opwekking zou moeten spelen, hield ik het niet vol.” En dat de samenstellers van Opwekking geen liednummer 666 in de bundel willen, verbaast Ingelse zeer. ,,Dat lijkt me een eerbetoon aan satan.”
 
Liederenstroom  
De Geneefse psalmen, de liederen van Luther en de Liedboekgezangen wil hij niet kwijt. ,,De kerk bestaat niet alleen nu. Het is belangrijk voor de gelovigen dat ze de liederenstroom uit de loop van de eeuwen kennen. Het zijn teksten en melodieën van hoge kwaliteit. Er zijn de eeuwen door ongelooflijk veel liederen gemaakt, waarvan alleen de beste de tijd hebben overleefd. Net als bij Opwekking heb je bij het traditionele kerklied ‘eendagsvliegen’. Een lied is korte tijd erg populair en daarna wordt het nooit meer gezongen. Ironisch genoeg staan in het Liedboek voor de Kerken heel wat liederen die volgens mij zo goed als nooit zijn gezongen, maar om kerkpolitieke redenen zijn opgenomen”, vermoedt hij.
 
,,Ik zit in gesprekken over kerkmuziek vaak in een spagaat. Bij kerkmensen verdedig ik de traditionele kerkmuziek, bij collega-organisten houd ik een pleidooi niet neer te kijken op liederen buiten de eigen kerkliedtraditie. We moeten als kerkmusici oppassen voor hoogmoed. Overal zingen christenen anders, in Afrika zingen ze bijvoorbeeld bij een trommel. Het kerklied heeft veel krediet verloren door slechte organisten.”
 
Niet iedereen zal alles mooi gaan vinden, volgens Ingelse. ,,Het reformatorische Driestar College in Gouda houdt regelmatig cantatediensten in de Sint-Jan. Ik vind dat een goed initiatief en verleen er graag mijn medewerking aan. Maar er zijn ook mensen die daar helemaal niets van moeten hebben. Die komen dan ook niet.”
 
Om het traditionele kerklied in leven te houden, moet er veel geïnvesteerd worden in het opleiden van jonge organisten. ,,Dat is heel belangrijk, willen we iets van de kerkliederfenis vasthouden. Het is hard nodig dat er organisten bijkomen, want het organistentekort wordt snel groter. Het moeten organisten worden zonder oogkleppen. Ze moeten elk genre kunnen begeleiden en ze moeten leren aanstekelijk te begeleiden. Niet alles non-legato. Je zingt toch ook niet in losse lettergrepen? Je zingt in een vloeiend melodische stroom.”
 
Ingelses sympathie voor opwekkingsliederen is deels te verklaren uit zijn persoonlijke geschiedenis. ,,Ik ben liberaal hervormd opgevoed en kwam samen met mijn vrouw Anneke tot levend geloof via een Pinkstergemeente waar ze uit Johannes de Heer en Glorieklokken zongen. Ik zie dat ook in zulke liederen God wordt geprezen. Op die manier werkt de Geest en de Geest moet je niet tegenwerken.” Hij was tijdens zijn ‘bekering’ organist van een middenorthodox-confessionele hervormde kerk in Den Haag. ,,Sommige kerkgangers hoorden zondagen erna dat ik anders ben gaan spelen. Dat kan ook niet anders als je je fundament gevonden hebt.”